Karâî Teolojisinde Behşemiyye Etkisi: Yûsuf el-Basîr’in Kitâbü’l-Muhtevî’si Bağlamında Mukayeseli Bir İnceleme

Bu çalışma, Karâîliğin Altın Çağı’nda etkin olan Ebû Ya‘kûb Yûsuf b. İbrâhîm el-Basîr’in (ö. 1040 ?) Kitâbü’l-Muhtevî isimli teolojik eserini merkeze alarak Yahudi-Karâî teolojisi ve Mu‘tezile’nin Behşemiyye ekolü arasındaki etkileşim zeminini analiz etmektedir. Kudüs’teki Karâî akademisinde yetişen Yûsuf el-Basîr, teolojik görüşlerinin ana omurgasını teşkil eden Kitâbü’l-Muhtevî’nin yanı sıra Kitâbü’t-Temyîz isimli başka bir kelâmî eser de telif etmiştir. Araştırmacılar onun genel itibariyle Mu‘tezilî doktrinden esinlendiği, özel olarak ise Basra ekolünün Behşemiyye koluna meylettiği noktasında hemfikirdir. Bu bağlamda müellife mütekellim, içerisinde bulunduğu düşünce sistemine de “Yahudi-Mu‘tezilî kelâmı” denilmesi yaygınlaşmıştır. Yûsuf el-Basîr’in; çağdaşı ve Behşemiyye’nin en önemli temsilcisi Kâdî Abdülcebbâr (ö. 415/1025) ve öğrencilerine referanslar vermesi, dönemindeki Karâî alimlerin Mu‘tezile meclislerine katıldığına dair veriler ve hususen eserlerinin teolojik analizi bu etkiyi teyit etmektedir. Ayrıca Behşemiyye’ye bazı konularda muhalefet eden Ebü’l-Hüseyn el-Basrî’ye (ö. 436/1044) karşı getirdiği itirazlar onun Mu‘tezilî olmakla kalmayıp mezhep içi tartışmalara katılacak kadar ekole bağlı olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çalışmada, Yahudi kelâmı ve Karâîliğin tarihsel arka planına dair kısa bir bölümün ardından Yûsuf el-Basîr’in ulaşabildiğimiz bilgiler ışığında biyografisi ve Mu‘tezile ile olan etkileşim zemini, Kâdî Abdülcebbâr başta olmak üzere Basra okulunun öne çıkan isimlerinin eserleri bağlamında ele alınmıştır. Bu doğrultuda müellifin en hacimli kelâmî eseri olan Kitâbü’l-Muhtevî’deki tevhid ve adalet bahislerinden seçtiğimiz karakteristik konular üzerinden yeri geldiğinde Kitâbü’t-Temyîz’e de başvurulmak suretiyle mukayeseli tahlil yöntemi uygulanmıştır. Yahudi kelâmının önde gelen ekolü olan Karâîliğin doktrinel temsilcisi el-Basîr’in eserleri üzerinden yürütülen bu inceleme, Mu‘tezile’nin o dönemdeki etkin ekolü Behşemiyye’nin Yahudi kelâmının şekillenmesindeki rolünü bir nebze aydınlatmayı hedeflemektedir.