Türk Ölüm Adetleri ve Balbal Taş Geleneğinin Şahideler Üzerindeki Manevi İzleri

Türk ölüm adetleri ve uygulamaları eski Türkler için; Alp ya da hükümdara saygı niteliğinde adetlerdi. Balbal taşlar ise öldürülen düşman sayısını ifade ederken, savaşta ölen kahramanın ölümsüzlüğüne dikilen taş olarak kabul edilmektedir. Ölüm adetlerinin en önemli yapısı ise kurganlar olmuştur. Kurganlar, hükümdar ve eşyalarının sonsuza dek kalacağı evi olarak bilinirken, bu kutsal mabetlere hükümdarın atının gömülmesi de önemli bir geleneğin parçasını taşımaktadır. Bu çerçevede, kült, tazim, kurban sunma gibi temaların yanında; felsefî, ruhani ve halk bilimsel yönüyle de ilişkilendirilen Türk mezar taşı ve şahideler; İskitler’den, Göktürklere kadar uzanan balbal taş geleneğinin bir örneğidir. Ayrıca, Türk ölüm geleneğinin örnekleri arasında gelen ve Hun dönemi kurgan ve şehirlerinden günümüze ulaşan sembol ve motif gibi karakteristik özelliklerin bu mezar taşlarına da simgesel yansıdığı görülmektedir. Bu bağlamda, Balbal taşlardaki özellikle antropomorfik estetiğin şahideler üzerine etkisi büyüktür. Özellikle, mezar taşlarındaki manevi kültür öğelerinin parçası haline gelen şahideler o dönem yaşamış olan kişilerin dönemsel olarak statüleri ve ölüm nedenleri hakkında da bizlere geniş bilgiler vermektedir. Tarihsel olarak arka planda ise Osmanlı dönemi şahideleri ise tepe kültür ve inanışı, hoşgörüyü ve devlet bürokrasisini yansıtmanın yanında; taş üzerindeki yazı ve inceliği, karakteristiği ve estetiği, folklorik ve dini özü ayrıntılı göstermektedir. Bu çalışmada Türk ölüm adet ve gelenekleri ile balbal taşlar konu başlığı olarak ele alınmış daha sonra balbalların, Osmanlı dönemi mezar taşı ve şahidelerle olan benzerlikleri anlatılmak istenmiştir. Araştırmada, Anadolu’daki Türk mezar taşlarının, balballar ile olan form ve özellikleri değerlendirilmiştir. Araştırmada olay ve olgulara bağlı olarak tarihsel yöntem ve kaynak tarama yöntemi seçilerek, Türk ölüm adetleri ve balbal taş geleneğinin Osmanlı dönemi mezar taşlarına etkisi incelenmiş ve bu çerçevede mezar taşı ve şahidelerdeki maddi ve manevi kültür izlerinin önemi açıklanmıştır.