Yeni̇doğulan Uşaqlarda Skri̇ni̇nqi̇n Opti̇mi̇zasi̇yasinda Geneti̇k Müayi̇nəni̇n Rolu

İrsi metabolik xəstəliklər müxtəlif növ genetik pozuntular olub, spesi-fik fermentativ defektlər nəticəsində biokimyəvi maddələrin metabolizmində yaranan bu və ya digər məhdudiyyətlərdən qaynaqlanır. İrsi xəstəliklər və ana-dangəlmə anomaliyalar diri doğulanların 3-6%-ni təşkil edir. Bu xəstəliklər yeni-doğulanların 10-30%-in neonatal reanimasiya şöbəsinə yerləşdirilməsinə və hətta erkən ölümlərə səbəb ola bilər. Nadir xəstəliklərin 80%-i genetikdir və bunların da 75%-i uşaqlarda xəstəxanaya yerləşdirməni tələb edən ciddi ağırlaşma və ölümlə nəticələnir. Bundan başqa, nadir irsi xəstəliklə doğulan uşaqların 30%-i beş yaşına çatmaya bilər ki, bu da bəzi genetik xəstəliklərin şiddətli xarakterini vurğulayır. Yenidoğulanların skrininqi (NBS) neonatal dövrdə yeni-doğulmuşların sağlamlığını ciddi şəkildə təhdid edən irsi və anadangəlmə xəs-təlikləri presimptomatik mərhələdə təyin etmək və hədəfə yönəlik müalicə planı ilə uzunmüddətli klinik nəticəni yaxşılaşdırmaq məqsədi daşıyan uğurlu sağlam-lıq proqramıdır. Yenidoğulanın skrininqi çərçivəsində həyata keçirilən daban testi ilə kistoz fibroz, fenilketonuriya, anadangəlmə hipotireoz,anadangəlmə adrenal hiperplaziya, qalaktozemiya, biotinidaza çatışmazlığı, glukoza-6-fosfat dehidrogenaza çatışmazlığı kimi bir çox xəstəliklər skrininq olunur. Müasir zamanda skrininq texnologiyası ilkin bakterial inhibə üsulundan flüoresan immunoassay və tandem kütlə spektrometriyasına qədər inkişaf etmişdir, skri-ninq xəstəlikləri birdən onlarla artmışdır. Bu nailiyyətlər mühüm ictimai səhiyyə uğuru hesab edilsə də, qarşıda duran bəzi problemlər var. Belə ki, bütün bu texnologiyalar biokimyəvi indeksin aşkarlanmasına əsaslanır və bir sıra çatış-mazlıqlara malikdir. Skrininq nəticələrinə hamiləlik yaşı, doğum çəkisi, qidalanma, dərmanlar və regional/etnik fərqlər kimi müxtəlif faktorlar təsir edir, bu da onları yalan-müsbət nəticələnməsinə səbəb olur. Adətən neonatal dövrdə və ya xəstəliyin başlanmasından əvvəl metabolitlərdə anormallıqlar hələ tam təzahür etmədiyindən yüksək dərəcədə yalançı neqativlərə malikdir. Metabolit testi genetik xəstəliklərin genotipini müəyyən edə bilməz və metaboliti olmayan xəstəlikləri aşkaralaya bilməz. İrsi xəstəliklərin daha dəgig və daha səmərəli idarə edilməsi üçün skrininq proqramlarının optimizasiyasına ehtiyac var. Skrininq üsullarında cari tendensiyalar NBS- yə biomarker və genomik analiz kimi ikinci mərhələ testlər əlavə etməklə həqiqi pozitivləri yalançı pozitivlərdən ayırmaq yönündədir. Bu yöndən Yeni nəsil sekvenləşdirmə (NGS) texnologiyası, neonatal skrininqin təkmilləşdirilməsinin mümkünlüyünü göstərən xromosomal skriningdir. NGS genetik xəstəliklərin skrininqini genişləndirə və genetik qüsur-ların erkən aşkarlanmasını asanlaşdıra bilər. Bundan əlavə, NGS-in ənənəvi neo-natal skrininqdə tətbiqi genetik pozğunluqlarda variasiyanın mənbəyini və növ-lərini molekulyar nöqteyi-nəzərdən aydınlaşdıra, genetik məsləhət üçün əsas ya-rada vəuşaqların klinik nəticələrini yaxşılaşdıra bilər.