Osmanlı’da Esham Sahibi Kadınlar

Mukātaa adı verilen vergi kaynaklarının yıllık kârının paylara bölünmesi ve önceden belirlenen peşin bedeli ödeyenlere hayatı boyunca karşılığını alım hakkıyla satılmasına esham denir. Esham sistemi Osmanlı’da bir iç borçlanma uygulamasıdır. Osmanlı tebaası herkes gerekli şartları yerine getirmek koşulu ile esham sahibi olabilmekteydi. Bu çalışmanın amacı kadınların esham alıcıları olarak 1775-1875 yılları arasında Osmanlı ekonomisindeki varlıklarını incelemektir. Kadınlar, Osmanlı Devleti’nde gerekli şartları yerine getirmeleri durumunda esham sahibi olabilmekteydiler. Esham sisteminde hisseler küçük bölümlere ayrılabildiğinden reayadan yatırımcıların katılımına olanak sağlayarak kadın alıcıların sayısının artmasına neden olmuştur. Bunun neticesinde esham sahibi kadınlara ait müstakil defterler oluşturulmuştur. Araştırmanın temel kaynağını bu defterler oluşturur. Bu defterlerde esham alan kadınların isimleri, kendilerine ödenen kâr miktarları, hangi aralıklarla ödendiği veya ödeneceği gibi bilgiler yer almaktadır. Ayrıca bazı kadın esham alıcılarına ait müstakil belgeler de mevcuttur. Bu belgelerin bir kısmı esham beratıdır. Araştırmanın alana özgün katkısı ise ilgili belgelerin kadınların Osmanlı ekonomisindeki resmî varlıklarına dair kanıt sunmasıdır. Osmanlı Devleti’nin reayadan kadınların esham alabilmesine olanak sağlaması, bunun için resmî evrak düzenlemesi, ekonomik haklarının hukuk güvencesi altında olması kadınların ekonomik faaliyetlerine verdiği öneme işaret etmektedir.