Assessment of Urban Expansion and Its Effects on Agricultural Land Use in Gilan Province

رشد شتابان شهرنشینی و توسعه افقی شهرها در دهه‌های اخیر، به یکی از چالش‌های جدی مدیریت سرزمین و توسعه پایدار در ایران تبدیل شده است. این پدیده با تغییر در الگوی فضایی شهرها، موجب تخریب اراضی حاصلخیز کشاورزی، تهدید امنیت غذایی و بروز ناپایداری‌های اکولوژیکی شده است. در این پژوهش، به‌منظور بررسی روند گسترش فضایی و اثرات آن بر اراضی کشاورزی استان گیلان، از داده‌های سنجش از دور و تحلیل‌های فضایی- مکانی در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی (Gis) استفاده شد. تصاویر ماهواره‌ای لندست در بازه زمانی ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۰ با بهره‌گیری از الگوریتم طبقه‌بندی نظارت‌شده SVM پردازش گردید و سپس با استفاده از مدل‌های زنجیره مارکوف، سلول‌های خودکار و مدل هلدرن، تغییرات فضایی و عوامل مؤثر بر رشد شهری تحلیل شد. نتایج نشان داد که طی ۲۵ سال گذشته، اراضی ساخته‌شده در محدوده مورد مطالعه بیش از دو برابر افزایش یافته و بخش عمده این توسعه در دهه نخست رخ داده است. این گسترش عمدتاً به بهای کاهش اراضی زراعی، بوته‌زارها و جنگل‌ها صورت گرفته است. یافته‌های مدل هلدرن بیانگر آن است که تنها حدود ۲۰ درصد از گسترش شهری ناشی از رشد جمعیت بوده، در حالی که بیش از ۸۰ درصد آن به افزایش سرانه زمین شهری و توسعه کالبدی افقی مربوط می‌شود. همچنین، نتایج مدل مارکوف نشان داد که تا سال ۱۴۱۰، روند گسترش اراضی ساخته‌شده تداوم خواهد داشت و حدود ۲۴ درصد از زمین‌های کشاورزی در معرض تبدیل به کاربری شهری قرار خواهند گرفت. این نتایج ضمن تأکید بر افزایش فزاینده توسعه شهری بر منابع طبیعی، ضرورت اتخاذ سیاست‌های کنترل تغییر کاربری و تقویت توسعه درونی شهر را برای حفظ پایداری زیست‌محیطی و امنیت غذایی برجسته می‌سازد.